
35 powodów, by kochać Ukrainę — i to wcale nie wszystkie
Z okazji 35. rocznicy odzyskania Niepodległości — historia o Ukrainie, której nie da się zmieścić w jednym symbolu: o jej górach, morzu, stepach, sztuce, muzyce, miastach, kuchni i ludziach.
Przetłumaczono przy pomocy AI. Oryginał: Українська
Istnieje prosty sprawdzian tego, jak dobrze znasz własny kraj: spróbuj wyjaśnić go komuś z zewnątrz jednym zdaniem. Nie hasłem, nie datą, nie piosenką — zdaniem. Zwykle nic z tego nie wychodzi. Nie dlatego, że brakuje słów, lecz dlatego, że każde pojedyncze zdanie okazuje się nieprawdziwe przez swoją niepełność.
W ciągu ośmiu godzin jazdy można tu trzykrotnie zmienić krajobraz i ani razu nie przekroczyć granicy. Rano — połonina, mgła i zapach wilgotnej jodły. W południe — równy jak stół step, na którym oko nie ma się czego uchwycić, i dlatego jakoś dziwnie spokojnie. Wieczorem — morze, które pachnie nie kurortem, lecz wodorostami i portem. Gdzieś pomiędzy stoją czarne stożki hałd, których nie usypała żadna geologia, oraz miasteczka, w których stara synagoga, kościół i cerkiew stoją w odległości trzystu metrów, bo kiedyś inaczej się nie budowało.
Przywykliśmy do tego. Przyzwyczajenie to najdroższa rzecz, jaką kraj płaci za to, że jest jego. Pole słonecznika przestaje być widowiskiem, gdy przejeżdżasz obok niego tysiąc razy. Mozaika na ścianie dworca autobusowego przestaje być sztuką, gdy czekasz pod nią na marszrutkę. Barszcz przestaje być zjawiskiem kulturowym, gdy jest po prostu obiadem.
A potem ktoś z boku patrzy na to samo i nie rozumie, dlaczego jesteśmy tacy spokojni. Dlaczego nie wozimy turystów oglądać kanionu, który w innym kraju byłby głównym motywem pocztówki. Dlaczego nie tłumaczymy światu, że melodia kolędy, którą śpiewa on co grudzień, została napisana w Kijowie. Dlaczego nie opowiadamy, że częścią kolebki europejskiej awangardy są Kijów, Charków i Odessa z lat dwudziestych.
Ten materiał to próba spojrzenia na znajome jak na nieznane. Trzydzieści pięć powodów, z których każdy istnieje niezależnie od dat w kalendarzu. Lista celowo jest niepełna: każdy inny redaktor ułożyłby własną i miałby równie dużo racji.
1. Ludzie, którzy trzymają kraj
Zacznijmy od tego, czego nie widać w krajobrazie. Kraj trzyma się nie na granicach i nie na symbolach, lecz na codziennej kompetencji konkretnych ludzi, z których większość nigdy nie trafi na żadne listy.
Wojskowi nauczyli się walczyć z silniejszym przeciwnikiem i przeszkalać się w trakcie — z innym sprzętem, inną łącznością, inną taktyką niż rok temu. To kwestia odwagi, to zdolność szybkiego myślenia. Ratownicy DSNS wchodzą do budynku, gdy wszyscy wychodzą, i robią to według protokołu, bez zamieszania — to właśnie opanowanie, a nie porywczość, decyduje tu o tym, czy skończy się na wyniku, czy na tragedii. Lekarze przez te lata zdobyli doświadczenie chirurgiczne, po które teraz przyjeżdżają uczyć się koledzy z krajów, gdzie takiej praktyki nie ma.
System wolontariatu, który wyrósł z niczego, działa jak firma logistyczna: zakupy, trasa, sprawozdanie, potwierdzenie. Energetycy odbudowują stacje transformatorowe zgodnie z normami, w które przed 2022 rokiem nikt by nie uwierzył. Pracownicy komunalni wychodzą na ulice o szóstej rano. Kolejarze prowadzą skład według rozkładu, i ten rozkład jakimś cudem jest przestrzegany.
Obok są ci, których nie pokazuje się w wiadomościach. Nauczycielka, która prowadzi lekcję dla klasy rozrzuconej po trzech krajach i pamięta, kto w jakiej jest strefie czasowej. Rolnik, który sieje na polu rozminowanym w zeszłym roku. Kobieta, która otworzyła kawiarnię w mieście oddalonym o siedemdziesiąt kilometrów od frontu, bo ludzie potrzebują miejsca, gdzie mogą usiąść. Programista, który o dziewiątej rano jest na naradzie z klientem, a o dziewiątej wieczorem na zebraniu brygady. Stolarz, który robi meble. Matka, która każdego wieczoru układa dzieci spać i każdego ranka udaje, że wszystko jest w porządku, i dzięki temu wszystko naprawdę staje się trochę bardziej w porządku.
Państwo to abstrakcja. Można je odczuć tylko w tym, jak zachowują się ludzie, gdy robi się trudno. Tutaj zachowują się dobrze.
2. Karpaty — miejsce, w którym kraj zmienia głos
Góry nie są tu najwyższe: Howerla — 2061 metrów, i każdy alpinista pobłażliwie się uśmiechnie. Ale Karpaty są interesujące nie wysokością. To rzadki przypadek, gdy kultura wyrosła wprost z krajobrazu i do dziś jest od niego nierozerwalna.
Połonina ukształtowała sposób życia: sezonowy wypas to jednocześnie kalendarz, muzyka, kuchnia i struktura społeczna. Trembita o długości ponad trzech metrów istnieje dlatego, że dźwięk musiał pokonywać kilometry zboczy. Bryndza i bundz to skutek tego, że mleko trzeba było przechowywać bez lodówki. Derki tkano z owczej wełny, bo ją tu mieli, a potem waliły je w górskim potoku. Huculska muzyka skrzypcowa ma rytmikę, do której muzycy jazzowi podchodzą zupełnie poważnie.
Także sama optyka tych miejsc: «Cienie zapomnianych przodków» Siergieja Paradżanowa, nakręcone w 1964 roku na Huculszczyźnie według noweli Kociubyńskiego, do dziś pozostają jednym z najbardziej wpływowych filmów kina wschodnioeuropejskiego. Nie kręcono dekoracji — kręcono to, co tam było.
3. Osiem cerkwi zbudowanych przez cieśli
W 2013 roku UNESCO wpisało na Listę światowego dziedzictwa szesnaście drewnianych cerkwi regionu karpackiego — osiem z nich na Ukrainie, osiem w Polsce.
Tych budowli nie wznosili architekci, lecz wiejscy cieśle, bez rysunków, według tradycji przekazywanej z rąk do rąk. Technika węgłowa, drewniane hełmy kopuł, rzeźbienie, gont. Najstarsze z nich są starsze od większości kamiennych katedr, które przywykliśmy uważać za „poważną” architekturę. Drewno, z którego są zbudowane, stoi od czterystu do pięciuset lat — i to, szczerze mówiąc, najlepsza możliwa recenzja jakości pracy.
4. Są miejsca, które wyglądają jak pomyłka w geografii
Kanion Dniestru — jeden z najdłuższych kanionów Europy, około dwustu pięćdziesięciu kilometrów zakoli między skalnymi ścianami o wysokości dziewięciopiętrowego budynku. Rzeka rzeźbiła ten teren przez miliony lat, odsłaniając skały, w których geolodzy czytają historię dawnych mórz, jak w książce.
Są tu jaskinie, wodospady, skalne klasztory i wsie, do których drogę prowadzi serpentyna. W innym kraju byłby to symbol narodowy z biletami rezerwowanymi z miesięcznym wyprzedzeniem. Tutaj to po prostu Ziemia Tarnopolska, obwody czerniowiecki i chmielnicki.
5. Mamy pustynię
Piaski Oleszkiwskie na Chersoniszczyźnie — jeden z największych masywów piaszczystych Europy: około stu sześćdziesięciu kilometrów kwadratowych wydm, które przesuwają się pod wpływem wiatru.
Najciekawsze jest pochodzenie. To nie dawna pustynia, lecz historia zrobiona ręką człowieka: w XIX wieku wypasano tu ogromne stada owiec, pokrywa trawiasta stepu zniknęła i piasek, który ona utrzymywała, wyrwał się na zewnątrz. Natura pokazała, co bywa, gdy próbuje się z nią nieudolnie negocjować. Później posadzono tu lasy sosnowe, żeby powstrzymać marsz wydm, i teraz pustynia graniczy z borem — połączenie, którego trudno sobie wyobrazić, dopóki się go nie zobaczy.
6. Step, którego nigdy nie orano
Step wydaje się pusty, dopóki nie dowiesz się, ile w nim jest życia. Na metrze kwadratowym dziewiczego stepu może rosnąć kilkadziesiąt gatunków roślin — pod względem gęstości biologicznej to poziom lasu tropikalnego, tylko wszystko jest znacznie niższe.
W Askanii-Nowej zachował się skrawek stepu, którego nie dotknął pług. Rezerwat założył Fryderyk Falz-Fein w 1898 roku — jeden z najstarszych rezerwatów stepowych na świecie, a dziś niemal jedyna okazja, by zobaczyć, jak wyglądała ta ziemia, zanim stała się polem.
7. Ziemia, po którą przyjeżdżano uczyć się
Czarnoziem to nie metafora urodzajności, lecz konkretny typ gleby o wysokiej zawartości próchnicy, a ukraińskie czarnoziemy stały się wzorcem dla gleboznawstwa: to właśnie na nich w XIX wieku budował swoją klasyfikację Wasilij Dokuczajew, od którego zaczyna się ta nauka.
Słonecznik zresztą nie jest tu rodzimy. Przybył z Ameryki jako roślina ozdobna, a dopiero w XIX wieku zaczęto go uprawiać dla oleju — po czym Ukraina stopniowo stała się jednym z największych producentów oleju słonecznikowego na świecie. Żółte pole pod błękitnym niebem, które wszyscy uważają za odwieczny ukraiński pejzaż, w rzeczywistości jest młodsze niż wiele katedr.
8. Dniepr trzyma kraj jak kręgosłup
Trzecia co do długości rzeka Europy po Wołdze i Dunaju: ponad dwa tysiące kilometrów, z czego około dziewięciuset osiemdziesięciu — przez Ukrainę.
Dniepr zdeterminował tu niemal wszystko: gdzie stanęły miasta, gdzie przebiegały szlaki handlowe, gdzie kształtowało się kozactwo z jego progami i wyspami, gdzie w XX wieku zbudowano tamy, które na zawsze zmieniły koryto. Kijów do dziś jest ułożony względem niego: prawy brzeg to pagórki, lewy — równina, i nie jest to geograficzny drobiazg, lecz dwa różne charaktery jednego miasta.
9. Lasy starsze od państwowości
Buczyny pierwotne Karpat wchodzą w skład światowego dziedzictwa UNESCO jako część obiektu transgranicznego obejmującego ponad tuzin krajów Europy.
Las pierwotny to las, w którym nigdy nie prowadzono wycinki. Drzewa same się przewracają i leżą tam, gdzie upadły, a na nich rośnie następne pokolenie. Niektórym bukom jest ponad trzysta lat. Na północ zaczyna się Polesie — zupełnie inny świat, z torfowiskami, czarnymi rzekami i ciszą, w której dobrze słychać, jak bardzo jesteś tu zbędny.
10. Morze Czarne jest urządzone inaczej niż inne
Poniżej około stu pięćdziesięciu–dwustu metrów w Morzu Czarnym nie ma tlenu — to strefa siarkowodorowa, największy taki zbiornik wodny na planecie. Życie w morzu skupia się w górnej warstwie, a pod nią panuje inna chemia i praktycznie zakonserwowane dno, na którym kadłuby statków przetrwają wieki.
Dlatego Morze Czarne jest jednym z najciekawszych miejsc dla archeologii podwodnej na świecie. Antyczne statki leżą tu z całym takielunkiem.
11. Krym
Półwysep, na którego obszarze w odległości czterdziestu kilometrów zmieniają się trzy strefy klimatyczne: step, góry, subtropiki. Rośnie tu ponad dwieście gatunków roślin, których nie spotkasz nigdzie indziej.
Krym to Chersonez Taurydzki, antyczne miasto założone przez Greków w V wieku p.n.e. i wpisane na listę UNESCO. To jaskiniowe miasta Czufut-Kale i Mangup, wykute w skałach. To genueńskie twierdze, chańskie meczety, krymskotatarskie wsie z kamiennymi dachami, karaimskie kenasy. Kurortowa pocztówka z nadmorskim bulwarem to najmłodsza i najmniej interesująca warstwa tej historii.
12. Świat Krymskich Tatarów
Rdzenny naród półwyspu z własnym językiem z grupy tureckiej, własną tradycją architektoniczną i kuchnią, którą na kontynentalnej Ukrainie wciąż postrzega się jako egzotykę, choć tutaj jest ona swoja.
Pałac Chanów w Bakczysaraju — jedyny zachowany przykład krymskotatarskiej architektury pałacowej. Ornamenty, rzeźbione stropy, malowane ściany, fontanny. Kuchnia — czebureki, jantyki, sarma, szurpa, kawa po krymsku. A do tego współczesna kultura: piosenka «1944» Dżamali, którą wygrała Eurowizję w 2016 roku, opowiadała o deportacji z 1944 roku, a miliony ludzi w Europie usłyszały tę historię dzięki muzyce.
13. Miasta, w których jedna dzielnica może mieć trzy wieki
W Czerniowcach austriacki uniwersytet stoi naprzeciw prawosławnej cerkwi, we Lwowie renesansowy dziedziniec może kończyć się sowiecką mozaiką, a w Odessie za fasadą z XIX wieku kryje się podwórze, które wygląda tak, jakby budowano je dla innego miasta.
Ukraińskie miasta nie mają jednego stylu. Rozwijały się warstwami — imperialnymi, modernistycznymi, sowieckimi, współczesnymi. Czasem te warstwy się ze sobą kłócą, czasem dziwnie współistnieją. Właśnie ta niejednorodność sprawia, że są żywe.
14. Kijów, który nigdy się nie kończy
Kijów można oglądać jako miasto książąt, jako miasto modernizmu, jako miasto studentów, jako centrum technologiczne albo jako miasto kawiarni i podwórek.
Tutaj Sobór Mądrości Bożej stoi kilka minut od nowoczesnych centrów biznesowych, Podil zmienia się dosłownie na oczach, a stare kijowskie podwórka wciąż potrafią się ukryć między fasadami głównych ulic.
Najlepsze w Kijowie jest to, że nie wymaga jednego sposobu, by go kochać.
15. Odessa, której nie da się przetłumaczyć na inny język
Odessa to nie tylko morze i Bulwar Nadmorski. To podwórka, balkony, Schody Potiomkinowskie, port, stare kamienice, bazary, literatura i szczególny miejski humor.
Miasto ukształtowało się na przecięciu dziesiątek kultur, i widać to dosłownie w architekturze i kuchni. Odessa nie stara się być podobna do innego miasta. Od dawna wypracowała własną intonację.
16. Lwów, który nauczył się być piękny bez dekoracji
Lwów często fotografuje się tak, jakby już był gotową dekoracją: Rynek, kamienice, tramwaje, bruk.
Ale prawdziwa wartość miasta to nie tylko fasady. To podwórka, kawiarnie, księgarnie, świątynie, stare warsztaty i dziesiątki warstw kulturowych, które po sobie zostawiły różne społeczności.
Lwowa nie trzeba wymyślać. Wystarczy uważnie mu się przyglądać.
17. Charkowski konstruktywizm
Derżprom stał się jednym z symboli ukraińskiej awangardy architektonicznej lat dwudziestych XX wieku. Charków był wówczas stolicą USRR i miasto dosłownie przebudowywano pod nową epokę.
Geometryczne formy, ogromne bryły, funkcjonalność — architektura wyglądała tak, jakby została wymyślona z dziesięcioletnim wyprzedzeniem. Ukraiński modernizm nie był prowincjonalną kopią Europy. Tworzył własny język.
18. Ukraińska awangarda, o której świat dowiaduje się na nowo
Aleksandra Exter, Aleksander Archipenko, Kazimierz Malewicz, Sonia Delaunay — nazwiska, które przez dziesięciolecia często podawano bez ukraińskiego kontekstu.
Kijów, Odessa i Charków były ważnymi ośrodkami artystycznymi na początku XX wieku. Pracowali tu malarze, reżyserzy teatralni, projektanci, architekci, którzy eksperymentowali z formą i kolorem.
Kultura ukraińska nie była peryferiami procesu artystycznego. Była jednym z jego źródeł.
19. Hryhorij Narbut, który tworzył wizualny język państwa
Narbut pracował nad grafiką, projektowaniem książek, krojami pisma, herbami i banknotami. Jego prace stały się częścią tego, jak młode ukraińskie państwo chciało wyglądać.
Jego styl łatwo rozpoznać nawet po stu latach: geometria, motywy roślinne, ukraińska ornamentyka i zarazem europejska szkoła grafiki.
Narbut nie tylko rysował piękne rzeczy. On tworzył system.
20. Język ukraiński, który nie zamarł w podręczniku
Ukraiński ma dziesiątki dialektów, regionalne osobliwości, dawną tradycję literacką, współczesny slang i słowa, które zmieniają się wraz z pokoleniami.
Gwara huculska nie brzmi tak samo jak słobożańska. Poleska — nie tak jak odeska. I nie ma w tym problemu. To dowód, że język żyje.
Język to nie eksponat muzealny. Zmienia się wraz z ludźmi.
21. Malarstwo petrykiwskie: sztuka, którą łatwo rozpoznać bez podpisu
Kwiaty, ptaki, jagody, fantastyczne rośliny — kompozycje malarstwa petrykiwskiego można rozpoznać nawet wtedy, gdy usunie się podpis „Ukraina”.
Malarstwo petrykiwskie zostało wpisane na Reprezentatywną Listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO.
Jego siła tkwi w szczegółach: cienkim pędzelkiem, charakterystycznym pociągnięciu, którego nie da się powtórzyć fabrycznie.
22. Ceramika kosowska — gdy ograniczenie staje się stylem
Ceramika kosowska to technika rytowania, kiedy wzór wydrapuje się w białym engobie, a potem zalewa kolorem. Paleta jest ograniczona do trzech barwników, i to ograniczenie podtrzymuje ten styl już od dwustu lat.
Oba rzemiosła są żywe: w Petrykiwce i Kosowie wciąż pracują mistrzowie, którzy uczyli się tego w domu, a nie w akademii.
23. Koszula, po której czytano biografię
Wyszywanka to nie strój narodowy, lecz system. Po kroju, ornamencie i kolorze można było kiedyś określić region, wieś, status, wiek i stan cywilny noszącego ją człowieka.
Koszule borszczowskie z Ziemi Tarnopolskiej haftowano gęsto na czarno — tak, że tkanina prawie nie była widoczna. Haft poleski to surowa geometria czerwonym na białym. Bukowiński — koraliki, jedwab, nić metalowa. Huculski — niski ścieg w gęstych rzędach. To nie warianty jednego motywu, lecz różne języki, które przypadkiem znalazły się w granicach jednego kraju.
24. Pysanka to kalendarz, a nie pamiątka
Zdobienie jajka woskiem z etapowym barwieniem — technika starsza od chrześcijaństwa, która potem w nie wrosła. Każdy symbol miał znaczenie: czterdzieści ząbków, nieskończoność, sosenka, krzywulka.
Ornamenty przekazywano w linii żeńskiej i trzymały się w obrębie wsi tak ściśle, że specjalista potrafi określić pochodzenie pysanki z dokładnością do rejonu.
W Kołomyi zbudowano na ten cel muzeum w kształcie pysanki o wysokości czteropiętrowego budynku. Wygląda ekscentrycznie, działa bez zarzutu.
25. Charkowska fotografia i to, co po niej
Pod koniec lat sześćdziesiątych w Charkowie powstała grupa „Czas” — fotografowie, którzy świadomie pracowali wbrew oficjalnej estetyce. Z tego środowiska wyszedł Borys Michajłow, laureat Nagrody Hasselblada z 2000 roku, jednej z najbardziej prestiżowych w światowej fotografii; jego prace znajdują się w kolekcjach Tate i MoMA.
Szkoła charkowska okazała się najbardziej wpływowym wkładem regionu w światową fotografię XX wieku — i to mimo że jej autorzy pracowali bez materiałów, bez publikacji i z ryzykiem kłopotów za samo zajmowanie się tym.
Współczesna scena wyrasta z tego samego korzenia: instytucje, nagrody, ukraińscy artyści w głównych programach Biennale w Wenecji. To już nie folklor i nie archiwum.
26. Donieckie hałdy — góry stworzone przez ludzi
Hałdy to sztuczne nasypy jałowej skały, która pozostawała po wydobyciu węgla. Przez dziesięciolecia stały się nieodłączną częścią krajobrazu Donbasu. Niektóre z nich sięgają dziesiątek, a nawet ponad stu metrów wysokości, a wewnątrz niektórych wciąż trwają procesy tlenia się pozostałości węgla.
Z czasem na czarnych zboczach pojawia się trawa i drzewa. Tak przemysłowe zwały stopniowo przekształcają się w część naturalnego krajobrazu Donbasu.
27. Szczedryk, który podbił świat
Mykoła Leontowycz pracował nad opracowaniem starej ludowej szczedriwki prawie dwadzieścia lat — przepisywał ją kilkakrotnie, szukając formy. Melodia u podstaw składa się z czterech powtarzających się dźwięków; cała magia tkwi w polifonii, którą na nich nawarstwił.
Pierwsze publiczne wykonanie odbyło się w grudniu 1916 roku w wykonaniu chóru Uniwersytetu Kijowskiego. Potem — rok 1919: Ukraińska Kapela Republikańska pod kierunkiem Ołeksandra Koszyca wyruszyła w wielkie europejskie tournée, które było zarazem misją kulturalną i dyplomatyczną młodego państwa. 5 października 1922 roku kapela wystąpiła w Carnegie Hall w Nowym Jorku. Publiczność zatrzymała się właśnie na „Szczedryku”.
W 1936 roku amerykański dyrygent ukraińskiego pochodzenia Peter Wilhousky napisał do tej melodii tekst angielski — tak powstało «Carol of the Bells». Dziś śpiewa się ją co grudzień na całym świecie, brzmi w dziesiątkach filmów i reklam, a prawie nikt z tych, którzy nucą, nie wie, skąd ona pochodzi.
Samego Leontowycza zabił agent Czeka w styczniu 1921 roku, w domu jego ojca. Miał czterdzieści cztery lata.
28. Bandura — instrument, za który prześladowano
Ponad sześćdziesiąt strun, asymetryczny korpus, technika gry bez analogii: prawa ręka na strunach przyciskowych, lewa na basach. Akademicka bandura XX wieku to w istocie nowy instrument, stworzony z ludowego.
Kobziarze i lirnicy stanowili wędrowny system przekazu tradycji ustnej: dumy, pieśni historyczne, wiadomości. Rzemiosło miało własne cechy, własny tajny język i zasady nauczania. W latach trzydziestych sowiecka władza metodycznie zniszczyła tę tradycję — wykonawców represjonowano, repertuar przepisano pod oficjalne potrzeby.
To, że bandura dziś brzmi nie tylko w filharmonii, ale też w klubach, w połączeniu z elektroniką i w składzie zespołów, które jeżdżą po świecie, jest wynikiem długiego i niezbyt widocznego odradzania się.
29. Muzyka, której słucha się bez wyjaśnień
DakhaBrakha jeździ z własną definicją gatunku i zbiera sale od Australii po Kalifornię. Onuka wpleciona w elektronikę sopiłkę i buhaj tak, że brzmi to współcześnie, a nie etnograficznie. Go_A przywiozło na Eurowizję 2021 piosenkę «Shum» i zajęło piąte miejsce. Kalush Orchestra wygrała konkurs w 2022 roku.
Scena akademicka jest równie ciekawa: Walentyn Sylwestrow, który ma prawie dziewięćdziesiąt lat, pozostaje jednym z kompozytorów, których muzyka jest najczęściej wykonywana w Europie wśród żyjących klasyków.
Wspólne jest tu jedno: żaden z tych muzyków nie tłumaczy światu, skąd pochodzi. Po prostu gra.
30. Barszcz, który nie ma właściwego przepisu
W 2022 roku UNESCO wpisało kulturę przygotowywania ukraińskiego barszczu na Listę niematerialnego dziedzictwa wymagającego pilnej ochrony.
Sformułowanie jest precyzyjne: chroni się nie potrawę, lecz kulturę przygotowywania. Bo barszcz to nie przepis, lecz metoda, w której każdy region i każda rodzina robi po swojemu. Połtawski — z kluskami i gęsią. Zielony — na szczawiu, wiosenny, zupełnie inna potrawa pod tą samą nazwą. Na Południu — z karasiami. Gdzieś z fasolą, gdzieś z suszonymi gruszkami, gdzieś z pampuszkami, gdzieś bez. Pytanie o „właściwy” przepis w tym systemie nie ma sensu — i właśnie to sprawia, że jest on żywy.
31. Kuchnia, w której słychać geografię
Banosz — huculska potrawa z kaszy kukurydzianej gotowanej na śmietanie, z bryndzą i skwarkami. Nie da się go zrobić szybko: trzeba mieszać w jednym kierunku, aż wypłynie tłuszcz. To kuchnia gór, gdzie na wysokiej połoninie pszenica nie rośnie, a owce są.
Deruny — Polesie i ziemniak, który na przestrzeni kilku stuleci stał się tu główną uprawą. Kruczeniki, krymskotatarska sarma, besarabskie placynty, zakarpacki bogracz, odeska flądra — wszystko to w granicach jednego kraju.
I chleb. Palanica, kysz, kalacz, karawaj — kształt chleba miał tu znaczenie, bo każdy był przypisany do konkretnego wydarzenia. Karawaj na wesele piekło się według zasad surowszych niż jakikolwiek standard kulinarny.
32. „Nie wiedziałem, że to zrobił Ukrainiec”
Dwie historie spośród wielu.
Iwan Puluj, fizyk z Ziemi Tarnopolskiej, w latach 80. XIX wieku skonstruował lampę próżniową własnej konstrukcji i dzięki niej otrzymał zdjęcia wnętrza ciała — jedne z najlepszej jakości w tamtych czasach. Pracował w Pradze i Wiedniu, publikował, ale wyścigu patentowego i publikacyjnego nie wygrał: odkrycie przypadło Röntgenowi, który ogłosił wynik w 1895 roku. Puluj później sam to przyznał, podkreślając, że chodziło o równoległe badania — a fizyka tamtego czasu rzeczywiście zbliżyła się do tego progu z kilku stron naraz.
Jurij Kondratiuk — w rzeczywistości Ołeksandr Szargiej, który przez całe dorosłe życie żył pod cudzym nazwiskiem, by przetrwać. W 1929 roku wydał na własny koszt broszurę „Podbój przestrzeni międzyplanetarnych”, w której opisał schemat lotu na Księżyc: statek wchodzi na orbitę okołoksiężycową, od niego odłącza się moduł lądowniczy, a potem znów się łączy. Ponad trzydzieści lat później właśnie według takiego schematu poleciały „Apollo” — inżynierowie NASA, którzy forsowali ten wariant, powoływali się m.in. także na jego obliczenia. Sam Kondratiuk zginął na froncie w 1942 roku, nigdy się o tym nie dowiedziawszy.
33. Trzydzieści pięć rekordów świata jednego człowieka
Siergiej Bubka ustanowił trzydzieści pięć rekordów świata w skoku o tyczce — siedemnaście na stadionie i osiemnaście w hali. Jako pierwszy przeskoczył sześć metrów, a jego rekord w hali utrzymał się dwadzieścia jeden lat.
Obok: Jana Kłoczkowa — cztery złote medale olimpijskie w pływaniu, dwa z nich w najtrudniejszej konkurencji, pływaniu zespołowym. Andrij Szewczenko — Złota Piłka 2004 roku. Bracia Kliczkowie, którzy zmienili wyobrażenie o wadze ciężkiej w boksie. Olga Charłan, której medale w szabli liczy się już w dziesiątkach. Oksana Baiul, która wygrała olimpiadę w 1994 roku mając szesnaście lat.
Lista jest dłuższa, niż się wydaje. Ale liczba trzydzieści pięć wpasowała się w nią jednak wygodnie.
34. Lista, która się nie zamyka
Najtrudniej w takim materiale nie znaleźć trzydziestu pięciu powodów, lecz na trzydziestu pięciu się zatrzymać. Poza tekstem pozostały Kamieniec Podolski, stojący na skalnej wyspie; Sofijówka w Umaniu; Tustań; ceramika trypolska, starsza od egipskich piramid; złoto scytyjskie; Odeska Wytwórnia Filmów; księgarnie, do których przychodzi się po książkę o dziesiątej wieczorem; Wernadski i akademia, której przewodził od 1918 roku; Amosow; Prymaczenko; setki rzemieślników, których nazwiska zna tylko ich wieś, i tysiące ludzi, których praca w tym tygodniu uchroniła coś ważnego przed upadkiem.
Działa tu prosta arytmetyka: im uważniej patrzysz, tym dłuższa staje się lista. To właściwie najtrafniejsza charakterystyka tego kraju — nie mieści się on w żadnej ramie, którą dla niego się tworzy, łącznie z tą.
35. Ukraina, której nie da się zmieścić w jednej liście
Przywykliśmy mówić o sobie albo zbyt patetycznie, albo zbyt sceptycznie. Oba tryby działają równie słabo, bo oba nie potrzebują szczegółów. A szczegóły są tu lepsze niż uogólnienia: konkretna melodia, konkretna koszula z konkretnej wsi, konkretny talerz barszczu, którego nikt nie przygotowuje tak samo, konkretny człowiek, który rano poszedł do pracy, choć miał wszelkie powody, by tego nie robić.
Trzydzieści pięć powodów to po prostu wygodna liczba do nagłówka. Prawdziwy powód jest jeden i nie układa się w listę: to wszystko istnieje równolegle z wami, kiedy czytacie ten tekst. Wydmy się przesuwają, buki rosną, hałdy się tlą, ktoś w Kosowie właśnie teraz wydrapuje wzór w białym engobie.
Kraj nie potrzebuje, by kochano go pięknie. Wystarczy go zauważać.
Czytaj także: Mykoła Leontowycz: jak „Szczedryk” stał się Carol of the Bells i światowym hitem
Tekst: Arina Blyzniuk
Komentarze
Brak komentarzy — bądź pierwszy.
Dyskutuj w Telegramie


